รายละเอียด  ข้าวต้มมัด หรือที่บางท้องถิ่นเรียกว่า ข้าวต้มผัด เป็นขนมไทยพื้นบ้านที่สะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิต ภูมิปัญญา และความผูกพันกับพระพุทธศาสนาของคนไทยมาอย่างยาวนาน แม้จะไม่มีหลักฐานชี้ชัดว่าเริ่มต้นขึ้นในยุคสมัยใด แต่ก็มีประวัติและเรื่องราวที่น่าสนใจ ในอดีต สังคมไทยเป็นสังคมเกษตรกรรมที่มีข้าวเป็นอาหารหลัก ข้าวต้มมัดจึงเกิดขึ้นจาก ภูมิปัญญาในการถนอมอาหารและการทำเสบียง สำหรับการเดินทางไกลหรือออกไปทำไร่ทำนา คนโบราณได้นำข้าวเหนียวมาผสมกับกะทิและน้ำตาล ใส่ไส้กล้วยน้ำว้าหรือถั่วดำที่หาได้ง่ายในท้องถิ่น จากนั้นนำมาห่อด้วยใบตองและมัดด้วยตอกไม้ไผ่ให้แน่นหนา ก่อนนำไปนึ่งหรือต้มจนสุกการห่อด้วยใบตองไม่เพียงแต่ช่วยให้พกพาสะดวก แต่ยังช่วยรักษาสภาพของอาหารให้เก็บไว้ได้นานขึ้นโดยไม่บูดเสียเร็ว และยังทำให้ขนมมีกลิ่นหอมเฉพาะตัวอีกด้วย ความผูกพันกับประเพณีและพุทธศาสนา ข้าวต้มมัดมีความผูกพันกับงานบุญและเทศกาลสำคัญทางพระพุทธศาสนาอย่างลึกซึ้ง โดยเฉพาะใน ประเพณีออกพรรษา (ตักบาตรเทโวโรหณะ) ข้าวต้มลูกโยน (ข้าวต้มหาง): ในช่วงวันตักบาตรเทโว จะมีการทำข้าวต้มมัดชนิดพิเศษที่เรียกว่า "ข้าวต้มลูกโยน" โดยจะห่อด้วยใบเตย ใบมะพร้าว หรือใบตองให้มีลักษณะปลายยาวเป็นหาง ตามพุทธประวัติเล่าว่า เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ประชาชนต่างมารอรับเสด็จจำนวนมาก คนที่อยู่ไกลไม่สามารถใส่บาตรได้ถึง จึงใช้วิธีโยนข้าวต้มลงในบาตร ข้าวต้มที่มีหางจึงช่วยให้โยนได้แม่นยำและสะดวกขึ้น

นอกจากนี้ ยังนิยมนำข้าวต้มมัดไปทำบุญในเทศกาลอื่นๆ เช่น วันเข้าพรรษา เทศกาลกวนข้าวทิพย์ หรือประเพณีสารทเดือนสิบในบางพื้นที่